"Gezondheid per Fles" uit Groot-Ammers
Rond het midden van de vorige eeuw telde Nederland meer dan 1.000 limonadefabrieken, veelal kleine familiebedrijfjes die alleen van plaatselijk of regionaal belang waren. Hieronder in het kort de geschiedenis van één zo’n bedrijfje, de firma Borsje uit Groot-Ammers (Alblasserwaard).
Al sinds 1868 was de firma Borsje in Groot Ammers een grossierderij in levensmiddelen, toen directeur Arie Borsje het bedrijf in 1938 uitbreidde met een limonadefabriek. Van een vooropgezet uitbreidingsplan was geen sprake. Een plaatselijke kaaskoper kon zijn schulden aan Arie Borsje niet meer voldoen en bood hem daarom ter compensatie een kaaspakhuis aan, gelegen op het pleintje achter de kerk in Groot Ammers. Borsje haalde vervolgens iemand uit Gorinchem die verstand had van limonade maken en zo ontstond naast de grossierderij een limonadefabriek.
Die limonadefabriek zou het ruim dertig jaar volhouden. In 1970 trok directeur Gijsbertus Borsje, één van de zonen van Arie, de deuren van de limonadefabriek voorgoed achter zich dicht. Over de sluiting van de limonadefabriek merkt de weduwe van Gijsbertus Borsje op: “Er was voor het eigen merk geen markt meer. Iedereen wilde Coca-Cola of Seven-Up”. In haar huiskamer in Groot Ammers staan enkele grote koperen ketels als blinkend aandenken aan de verdwenen limonadefabriek. Bij de kinderen zijn nog wat oude limonadeflesjes en een handjevol etiketten. In schuren en kelders staan nog een paar houten kratjes, maar de oude machines zijn verdwenen. Eén van de kroonkurkmachines heeft nog een tijdje bij een slijter in Nieuwpoort gestaan. Maar niemand weet waar die machine uiteindelijk is gebleven. Het grootste tastbare overblijfsel van de voormalige limonadefabriek uit Groot Ammers hangt tegenwoordig in restaurant De Limonadefabriek te Streefkerk: een houten reclamebord voor Grocsi-limonadesiroop, dat ooit op één van de vrachtauto’s van de firma Borsje heeft geprijkt.
De limonadefabriek in Groot Ammers begon als gezegd in een voormalig kaaspakhuis aan de Kerkstraat. Later verhuisde de fabriek naar een pand bovenaan de dijk. Aanvankelijk werden uitsluitend limonadesiropen geproduceerd. De merknaam Grocsi was een samenvoeging van groc en siroop. Uit het gebruik van het woordje ‘groc’ valt af te leiden dat Grocsi bedoeld was als drankje bij griep en verkoudheid. “Gebruik vooral ’s winters Grocsi”, adviseerde de firma Borsje op een label dat aan de flesjes werden gehangen. Een consument die twintig labels spaarde, kreeg één flesje Grocsi cadeau. Op een vrachtauto die in het begin van de jaren zestig in bedrijf werd genomen, stond in grote letters geschilderd: “Borsje’s Limonade. Gezondheid per fles.”
In de jaren 1944-1945 lag de limonadefabriek in Groot Ammers stil. Het voormalige kaaspakhuis was gevorderd om onderdak te bieden aan een gaarkeuken. Na de Tweede Wereldoorlog bloeide de limonadefabriek weer op onder leiding van Gijsbertus Borsje. Die had in de gaten dat limonadesiropen langzaam maar zeker terrein aan het verliezen waren aan koolzuurhoudende limonadegazeuses. Ook de firma Borsje stortte zich daarom op de productie van ‘priklimonades’, hoewel daarvoor dure en ingewikkelde machines moesten worden aangeschaft.
Als levensmiddelengroothandel wist de firma Borsje zich verzekerd van een flinke afzetmarkt. De limonadesiropen en limonadegazeuses uit de fabriek te Groot Ammers vonden hun weg naar tal van kruideniers in de Alblasserwaard. Met zijn limonadegazeuses boorde Gijsbertus Borsje ook een nieuw afzetkanaal aan: dat van cafés en sportkantines. De productie en verkoop van frisdrank bleek sterk seizoensgebonden. Mevrouw Borsje: “Heel anders dan nu werd er toen eigenlijk alleen in de zomer frisdrank gedronken. Als het weer een beetje meezat hadden we in het voor- en najaar soms nog een paar goede maanden. Maar in de wintermaanden was de verkoop minimaal. Dan lag ook de frisdrankproductie stil en werden de machines uit elkaar gehaald, gereviseerd en opnieuw in de verf gezet. Overigens werden er ’s winters wel andere producten in de limonadefabriek gemaakt, bijvoorbeeld suikerbeesten voor Sinterklaas en anijsblokjes voor in de warme melk.”
Dat de concurrentie op de frisdrankenmarkt moordend was, ondervond ook de firma Borsje. In 1949 trad het bedrijf toe tot de Ten Cola Combinatie. Dat was een groep van zo’n twintig zelfstandige limonadefabrikanten die gezamenlijk het product Ten Cola op de markt brachten. Met dat product wilden de kleine Nederlandse limonadefabrikanten het opnemen tegen de machtige Coca-Cola organisatie. In advertenties werd Ten Cola aangeprezen als ‘de Nederlandse coladrank’. Hoewel Ten Cola alles in zich had om een succes te worden (prima smaak, mooi flesje) liep het avontuur voor de deelnemende limonadefabrikanten uit op een groot fiasco. The Coca-Cola Company meende het alleenrecht te bezitten op het gebruik van het woordje cola in een merknaam en stuurde daarom haar advocaten af op de Ten Cola Combinatie. Het merk Ten Cola werd door de advocaten van The Coca-Cola Company vakkundig kapot geprocedeerd.
Mevrouw Borsje herinnert zich nog dat het een enorme tegenvaller was en een grote financiële strop voor de fabrikanten van de Ten Cola Combinatie: “Het was meteen helemaal over. We hadden gezamenlijk grote hoeveelheden flesjes ingekocht, kroonkurken en etiketten. We hadden speciale kratjes laten maken. Alles kon naar de schroothoop. Een paar van onze flesjes staan nog bij de kinderen thuis. De rest ligt in scherven op de bodem van de Lek. Coca-Cola was echt meedogenloos, daar kon je nooit van winnen.” In 1980 gaf The Coca-Cola Company haar pogingen op om het woordje cola merkenrechtelijk te monopoliseren. Maar toen had de firma Borsje zich al lang en breed uit de frisdrankenmarkt teruggetrokken, net als honderden andere Nederlandse limonadefabrikanten.
Dit artikel verscheen eerder in licht gewijzigde vorm in het boek Kaarten op tafel: de lekkerste recepten uit 5 jaar De Limonadefabriek
(Streefkerk : De Limonadefabriek, 2007)
ISBN 90-811040-1-2
EUR 19.95
Terug naar alle artikelen